ویترای : درخشش زیبایی از دوران باستان تا زندگی مدرن

هزاران سال است که صنعتگران از انواع و اشکال مختلف شیشه برای خلق زیبایی استفاده می کنند. با اینحال زمانیکه رنگ به ایده ها افزوده می شود جلوه جدیدی از هنر و دلپذیری بوجود می آید. گرچه استفاده از شیشه های رنگی یا ویترای در اماکن مذهبی بسیار چشمگیر است اما می توان آثار آنرا در جنبه های کوچک تر زندگی مانند ظروف، لیوان ها و … مشاهده می شود.

ویترای به شیشه ای گفته می شود که توسط رنگ های ویژه آراسته شده باشد. اما صنعتگران باستانی که هنوز امکان خرید برند های باکیفیت رنگ ویترای را نداشتند شیوه های دشوار تری را استفاده می کردند. آنها مجبور بودند برای تولید شیشه رنگی، ان را ذوب کرده و با اکسید فلزات مختلف مخلوط نمایند. بعنوان مثال با افزودن اکسید مس به شیشه مذاب رنگ هایابی و سبز را ایجاد می نمودند. در نهایت، زمانیکه شیشه سرد می شد آنرا به تکه های مورد نظرشان در می آوردند و در کنار قطعات دیگر قرار می دادند.

تا کنون قدیمی ترین یافته های ویترای ما را به دوران روم باستان می برند، جایی که هنرمندان و صتعتگران تلاش می کردند تا در امر ایجاد تنوع و شکوه نوآور باشند. جام باستانی Lycurgus Cup نشان می دهد که این تلاش ها حداقل در قرن چهارم میلادی وجود داشته اند.  جام لیکورگوس یک لیوان نوشیدنی زینتی است که از شیشه دو رنگ ساخته شده است – محیطی که بسته به جهت نور تغییر رنگ می دهد. هنگامی که فنجان از داخل روشن می شود، درخشش قرمز ایجاد می کند. هنگامی که از بیرون روشن می شود، ظاهر سبز مات دارد.

صنعتگران رومی اولیه چگونه چنین جامی را می ساختند؟ امروزه روندی که برای ساخت این قطعه استفاده می شود در هاله ای از ابهام قرار دارد. اگرچه مورخین معتقدند که قطرات طلا و نقره در شیشه باعث تغییر رنگ آن می شوند، اما آنها معتقدند که ممکن است به طور تصادفی تولید شده باشد، زیرا هیچ اثر دیگری از شیشه دو رنگی از آن زمان دارای چنین کنتراست رنگی شدید نیست.

ویترای از حدود 400 سال بعد پا به دنیای خاور میانه گذاشت و آنجا بود که دانشمند ایرانی، جابر بن حیان در کتاب ((مروارید پنهان)) از جادوی اعجاب آور شیشه های رنگی سخن به میان آورد. نوآوری انواع گوناگونی از وسایل آزمایشگاهی، از جمله انبیق به اسم او ثبت شده‌است. کشف مواد شیمیایی متعددی همچون هیدرو کلریک اسید، نیتریک اسید، تیزاب (مخلوطی از دو اسید یاد شده که از جمله اندک موادی است که طلا را در خود حل می‌کند)، سیتریک اسید (جوهر لیمو) و استیک اسید (جوهر سرکه)، همچنین معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو سنگ بنای شیمی امروزی به‌شمار می‌آیند، از جمله یافته‌های اوست. او همچنین یافته‌های دیگری دربارهٔ روش‌های استخراج و خالص سازی طلا، جلوگیری از زنگ زدن آهن، حکاکی روی طلا، رنگرزی و نم ناپذیر کردن پارچه‌ها و تجزیهٔ مواد شیمیایی ارائه داد. از جمله اختراع‌های دیگر او، قلم شب‌نماست یعنی قلمی که جوهر آن در تاریکی نیز نور می‌دهد. (احتمالاً با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده‌است) در آخر، بذر دسته‌بندی امروزی عنصرها به فلز و نافلز را می‌توان در دست نوشته‌های وی یافت.

بر بن حیان در این دست‌نوشته ده‌ها «دستور» برای شیشه‌های رنگی و سنگ‌های قیمتی مصنوعی ارائه می‌کند. برای نویسنده، آزمایش کلید ایجاد شیشه با کیفیت بالا بود. او می نویسد: «اولین نکته ضروری در شیمی این است که باید کار عملی انجام دهید و آزمایش انجام دهید، زیرا کسی که کار عملی انجام نمی دهد و آزمایش نمی کند هرگز به کمترین درجه تسلط نمی رسد. دانشمندان از فراوانی مواد لذت نمی برند. آنها فقط از برتری روش های تجربی خود خوشحال می شوند.»